Hayali Oyunlar, Gerçek Beceriler , Öz - Denetim

3-4 yaşlarında bir çocuk için dürtülere karşı koymak gözle görülür bir çaba gerektirir. Küçük çocukların oyunları en temel beyin işlevinin gelişimine katkıda bulunur: Bir hedefe ulaşmak için kendi davranışlarını kontrol etme. Bu yetenek , sosyalleşmeden ödevlere kadar anne babaların önem verdiği birçok alanda başarının temelini oluşturur. Okul öncesi çocukların ilerideki akademik başarılarını tahmin etme konusunda dürtülerine karşı koyma yetenekleri IQ puanlarından daha iyi bir göstergedir. Bu konuyla ilgili klasik bir testte masanın üzerine bir şeker konur ve çocuğa eğer bunu yemeden birkaç dakika bekleyebilirse bir şeker daha alabileceği söylenir. 4 yaşındaki bir çocuk için ortalama bekleme süresi yaklaşık 6 dakikadır. Bu yaşta 15 dk kendini tutabilen bir çocuk olağanüstü bir performans göstermiş sayılır. Okul öncesindeki bu bekleme süreleri ergenlikte alacakları sınav puanlarıyla güçlü bir şekilde orantılıdır. Aynı zamanda ergenlikteki stres ve hayal kırıklığı ile başa çıkma ve konsantre olma yetenekleriyle de doğru orantılıdır. Gelecekteki ödül için şu anki dürtüleri bastırma yeteneği ilkokuldaki matematik ve okuma becerileriyle yine doğru orantılıdır. Ki akademik konuların öğrenilmesinde konsantrasyon ve süreklilik büyük önem taşır. Kendi davranışlarını kontrol etme yeteneği , sadece akademik başarı için değil aynı zaman da insanlararası ilişkilerdeki başarı için de önemlidir. Davranışlarını denetleme konusunda becerikli olan çocuklar , yaşıtlarından daha az sinirlenir, daha az korku duyar, daha rahat olur ve daha fazla empati gösterirler.

Öz denetimin gelişebilmesi için beynin bir miktar olgunlaşması gerekir. İlk belirtisi 10 aylıkken, bebek önüne gelen her yeni şeye ilgi duymaktansa neye dikkat edeceğini kendi seçtiğinde ortaya çıkar. Kendini denetleme adını verdiğimiz kasıtlı olarak kendi davranışlarını engelleme, dürtülerini kontrol etme ve eylemlerini planlama becerisi ise daha sonra, bebek yirmi yedi ile otuz aylık olduğunda ortaya çıkar ve bu 2 ve 3 yaşları arasında gelişir. İradesini kullanarak kendini kontrol etme becerisi 4 yaşına kadar hızla artar ve yedi yaşına kadar yavaş bir hızda artmaya devam eder. Dikkat dağıtan şeylere karşı direnç tüm çocukluk boyunca artmaya devam eder.

Kendini kontrol becerisiyle paralel gelişen ve benzer beyin bölgelerine bağlı olan iki beceri grubu daha vardır. Bunlardan birisi bilişsel esneklik , yani bir hedefe ulaşmak için ilk girişim başarılı olmazsa alternatif yollar bulma ve davranışları duruma göre ayarlama yeteneğidir. Diğeri ise işler bellek, yani eldeki işle ilgili bilgileri kısa bir süreliğine hatırlama yeteneğidir. Bu üç yeteneğin tümüne birden yürütücü işlev denir.

Bu yetenekler yaşla birlikte geliştikçe, çocukları davranışları uygun şekilde sıralama, çok adımlı işleri akılda tutma ve dikkat dağıtıcı şeylere karşı koyma veya dikkatleri dağıldığında tekrar toplayabilme konularında giderek daha iyi hale gelirler.

Öz denetim becerisi kısmen kalıtımsaldır. Fakat genetik etkileri hesaba katan çalışmalarda çocukların deneyimlerinin de öz denetimleri üzerinde önemli bir etkisi olduğu görülmüştür.

Öz denetimin zor yönlerinden birisi döngüsel olmasıdır:Disipini öğrenmek için disiplin gerekir. Dikkat dağıtıcı şeylere kapılmadan bir iş üzerinde yoğunlaşabilen çocuklar, alıştırma yaparak bu yeteneği geliştirme konusunda da daha iyi olacaktır. Anne – babalar ve öğretmenler için kilit nokta çocuğun öz denetim yeteneği kendi kendine ayakta duracak sağlamlığa gelene dek öğrenme sürecini desteklemektir. Elişi yapmak veya bir şey inşa etmek gibi çocuğunuzun sevdiği ve yaşına uygun çok adımlı etkinlikler bulmaya çalışın. Öz denetimin gelişimi duyarlı bir dönemle sınırlı değildir, eğitimle arttırılabilir. Psikolog Roy Baumeister ‘ in dediği gibi irade bir kas gibidir: Ne kadar kullanırsanız o kadar çok gelişir. Baumeister yaptığı çalışmalarda diyet yapmaktan tutun, para idaresine veya dişlerini sol elle fırçalamaya kadar herhangi bir öz denetim türünü düzenli bir şekilde uygulayarak öz denetiminizi geliştirebileceğimizi gösterdi. Uzakdoğulu anne babaların meşhur sert ebeveynlik stillerinin de özellikle öz-disiplin aşılmaya yönelik olduğu anlaşılıyor. Çocuklarının üstün başarılarını bununla açıklayabiliriz.

Annenin sıcak ve destekleyici ilgisi küçük çocukların öz denetim becerilerinin gelişimine katkıda bulunur. İlkokulda bilgisayar temelli dikkat eğitimi , mantık yürütme yeteneklerini arttırabilir. Bunun en büyük faydası eğitim öncesinde dikkatleri en zayıf olan çocuklarda görülür. Kutu oyunları gibi zevkli vakit geçirecekleri etkinliklere teşvik ederek öz denetim alıştırması yapmasını sağlayabilirsiniz. Eğer başında durup her adımında işine karışırsanız, kendi davranışlarını nasıl organize edeceğini öğrenmesini sağlayacak deneyimden onu mahrum etmiş olursunuz. Diğer yandan çocuğunuz kendini kontrol etme konusunda sürekli başarısız oluyorsa, oyun çocuğunuzun şu anki gelişim aşaması için zor kaçmış olabilir. Zorlu öz denetim görevlerinde başarılı olmak kendine olan güveni arttırır, fakat sürekli başarısız olursa denemenin boşa çaba harcamak olduğunu düşünmeye başlayabilir.

Yaşlarına uygun öz denetim seviyesine sahip olmayan çocuklar, ileride katlanarak artan zorluklarla yüz yüze kalabilirler. Okulda konsantre olma ve ödevleri yapma konusunda zorluk yaşadıklarından dolayı zayıf notlar alabilirler. Ayrıca cezalandırma öz denetimi arttırmaktan ziyade gücenmeye neden olur. Dahası zayıf performans ve suça doğru giden bir sarmala neden olabilir.

Diğer çocuklarla oynanan yapılandırılmış oyunların da yürütücü işleve katkısı olur. “Tools of the Mind” adlı yenilikçi bir okul öncesi programı dezavantajlı çocuklara amaçları doğrultusunda dürtülerini kontrol etmeyi ve davranışlarını düzenlemeyi öğretmek için oyunun gücünü kullanarak büyük bir başarı kazandı. Bu programda çocuklardan oyun zamanlarını nasıl geçirmek istediklerini planlamaları ve sonra da o plana sadık kalmaları istenir. Öğretmenler çocukların sırayla oynamalarına yardım etmek için fiziksel hatırlatmalar kullanır. Örneğin o anda kimin konuşması ve kimin dinlemesi gerektiğini akılda tutmak için çocuklardan biri elinde bir karton kulak, diğeri bir karton ağız tutar. Amaç çocuklara altın yıldızlar kazanmak veya molalardan kurtulmak için kurallara uymayı öğretmekten ziyade davranışlarını kontrol etme yeteneklerini geliştirmelerini sağlamaktır.

Olabildiğince uzun bir süre kıpırdamadan durması istenen bir çocuk , buna ortalama bir dakikadan daha az dayanabilir. Bir kalenin kapısında bekleyen muhafızmış gibi yapıp durması istendiğindeyse bu süreden 4 kat daha fazla durabilir. Nedeni basit: Oyun oynamak eğlenceli olduğundan çocuk istediğiniz şeyi seve seve yapar. Çocuklar kendi ilgi alanlarına yönelik oyunlar seçtiklerinde başarılı olmak için kendi kendilerini motive ederler. Bu da onlara öz denetimi öğretir ki bu yetenek yetişkinlikte , davranışlarını başkalarını memnun etmek için değiştirmekten daha faydalıdır. En önemlisi çocuklar hayali oyunların kurallarını son derece ciddiye alırlar. Okulculuk oynamak için öğretmen veya öğrenci gibi davranmanız , bir pilot veya bir bebek gibi davranma dürtülerinizi bastırmanız gerekir. Bu kurallara uymak, çocuklara istenen bir amaca ulaşmak için kendi davranışlarını kontrol etme konusunda deneyim kazandırır. 3 ve 4 yaşındaki çocuklarınızın hayali oyunlar oynayarak kendi davranışını düzenlemeyi öğrenmelerine yardım etmek için bu tekniklerden bazılarını kullanabilirsiniz. Küçük çocuklar bile kendi aktivitelerini yöneterek zaman geçirmekten fayda görebilir; özellikle de yalnız başlarına veya başka çocuklarla hayali oyunlar oynadıkları zaman. Çocuklarınızı tam olarak neyin heyecanlandırdığı muhtemelen çok önemli değildir. Yoğun konsantre olarak herhangi bir aktiviteyle meşgul oldukları sürece kendi öz denetim yeteneklerini ve böylece gelecekten beklentilerini arttıracaklar.

Kaynak: Çocuğunuzun Beynine Hoşgeldiniz, Sandra Aamodt - Sam Wang, NTV Yayınları